این بخش چه میگوید؟
این بخش تعیین میکند چه روزهایی کار نمیکنید و بابتشان پول میگیرید.
سه دستهٔ متفاوت اینجا از هم جدا شدهاند:
- تعطیلات — جمعه (ماده ۶۲)، تعطیلات رسمی و روز کارگر (ماده ۶۳)؛
- مرخصی استحقاقی — یک ماه در سال (ماده ۶۴) و پنج هفته برای کارهای سخت (ماده ۶۵)؛
- مرخصیهای خاص — حج (۶۷)، ازدواج و فوت (۷۳)، استعلاجی (۷۴) و بدون حقوق (۷۲).
دو عددی که بیشترین اختلاف را میسازند: ۹ روز سقف ذخیرهٔ مرخصی (ماده ۶۶)، و ۴۰٪ فوقالعادهٔ جمعهکاری (تبصره ۱ ماده ۶۲).
و یک اصل که ماده ۷۱ تثبیت میکند: مرخصی استفادهنشده از بین نمیرود — هنگام پایان کار به پول تبدیل میشود.
روز جمعه، روز تعطیل هفتگی کارگران با استفاده از مزد میباشد.
تبصره ۱ — در امور مربوط به خدمات عمومی نظیر آب، برق، اتوبوسرانی و یا در کارگاههایی که حسب نوع یا ضرورت کار و یا توافق طرفین، به طور مستمر روز دیگری برای تعطیل تعیین شود همان روز در حکم روز تعطیل هفتگی خواهد بود و به هر حال تعطیل یک روز معین در هفته اجباری است. کارگرانی که به هر عنوان به این ترتیب روزهای جمعه کار میکنند، در مقابل عدم استفاده از تعطیل روز جمعه ۴۰٪ اضافه بر مزد دریافت خواهند کرد.
تبصره ۲ — در صورتی که روزهای کار در هفته کمتر از شش روز باشد، مزد روز تعطیل هفتگی کارگر معادل یک ششم مجموع مزد یا حقوق دریافتی وی در روزهای کار در هفته خواهد بود.
تبصره ۳ — کارگاههایی که با انجام ۵ روز کار در هفته و ۴۴ ساعت کار قانونی کارگرانشان از دو روز تعطیل استفاده میکنند، مزد هر یک از دو روز تعطیل هفتگی برابر با مزد روزانه کارگران خواهد بود.
به زبان ساده
جمعه تعطیل است و مزد دارد. یعنی روز تعطیل هفتگی، روز بیحقوق نیست.
تبصره ۱ دو چیز میگوید:
۱. در مشاغلی که کار جمعه ناگزیر است (آب، برق، اتوبوسرانی و مشابه)، روز دیگری میتواند جای جمعه بنشیند — اما تعطیلی یک روز معین در هفته اجباری است؛ ۲. هر کس جمعه کار کند، ۴۰٪ اضافه بر مزد میگیرد.
تبصره ۳ نکتهٔ مهمی برای کارگاههای پنجروزه دارد: اگر با ۴۴ ساعت کار در پنج روز، دو روز تعطیل داشته باشید، مزد هر دو روز تعطیل برابر مزد روزانهٔ کامل است.
نکتهٔ کاربردی
۴۰٪ جمعهکاری با ۴۰٪ اضافهکاری ماده ۵۹ یکی نیست و جای یکدیگر را نمیگیرد؛ اولی بابت از دست رفتن تعطیلی هفتگی است و دومی بابت ساعات مازاد.
علاوه بر تعطیلات رسمی کشور روز کارگر (۱۱ اردیبهشت) نیز جزء تعطیلات رسمی کارگران به حساب میآید.
به زبان ساده
۱۱ اردیبهشت، روز کارگر، برای کارگران مشمول قانون کار تعطیل رسمی است — علاوه بر تعطیلات رسمی کشور.
مرخصی استحقاقی سالانه کارگران با استفاده از مزد و احتساب چهار روز جمعه، جمعا یک ماه است. سایر روزهای تعطیل جزء ایام مرخصی محسوب نخواهد شد. برای کار کمتر از یک سال مرخصی مزبور به نسبت مدت کار انجام یافته محاسبه میشود.
به زبان ساده
مرخصی سالانه: یک ماه، با مزد.
اما ساختار آن را دقیق بخوانید: یک ماه با احتساب چهار روز جمعه — یعنی عملاً ۲۶ روز کاری بهعلاوهٔ ۴ جمعه.
و جملهٔ دوم به نفع شماست: سایر روزهای تعطیل جزو مرخصی حساب نمیشوند. اگر وسط مرخصیتان تعطیل رسمی بیفتد، آن روز از مرخصی شما کسر نمیشود.
برای کار کمتر از یک سال، به نسبت مدت کارکرد محاسبه میشود.
نکتهٔ کاربردی
نسبت ماهانه از همین ماده درمیآید: ۲۶ روز کاری تقسیم بر ۱۲ ماه، یعنی حدود ۲٫۱۷ روز مرخصی به ازای هر ماه کارکرد.
مرخصی سالیانه کارگرانی که به کارهای سخت و زیانآور اشتغال دارند ۵ هفته میباشد. استفاده از این مرخصی، حتی الامکان در دو نوبت و در پایان هر شش ماه کار صورت میگیرد.
به زبان ساده
کارگران کارهای سخت و زیانآور مرخصی بیشتری دارند: ۵ هفته بهجای یک ماه.
و ترتیب استفاده هم متفاوت است: حتیالامکان در دو نوبت، در پایان هر شش ماه کار — تا فاصلهٔ استراحتها طولانی نشود.
کارگر نمیتواند بیش از ۹ روز از مرخصی سالانه خود را ذخیره کند.
به زبان ساده
سقف ذخیرهٔ مرخصی: ۹ روز.
یعنی اگر در یک سال از همهٔ مرخصیتان استفاده نکنید، حداکثر ۹ روز آن به سال بعد منتقل میشود.
هشدار
این ماده یکی از پرمناقشهترین مواد قانون کار در عمل است. پیشنهاد عملی: مرخصی سالانه را در همان سال استفاده کنید و اگر استفاده نکردید، وضعیت مانده را کتباً با کارفرما روشن نگه دارید — ماده ۷۱ مطالبات مرخصی را در پایان کار قابل پرداخت میداند.
هر کارگر حق دارد به منظور ادای فریضه حج واجب در تمام مدت کار خویش فقط برای یک نوبت یک ماه به عنوان مرخصی استحقاقی یا مرخصی بدون حقوق استفاده نماید.
به زبان ساده
برای حج واجب، یک نوبت در تمام دوران کاری، یک ماه مرخصی — به انتخاب، از مرخصی استحقاقی یا بهصورت بدون حقوق.
میزان مرخصی استحقاقی کارگران فصلی بر حسب ماههای کارکرد تعیین میشود.
به زبان ساده
کارگر فصلی هم مرخصی دارد؛ به نسبت ماههایی که کار کرده است.
تاریخ استفاده از مرخصی با توافق کارگر و کارفرما تعیین میشود و در صورت اختلاف بین کارگر و کارفرما نظر اداره کار و امور اجتماعی محل لازمالاجراء است.
تبصره — در مورد کارهای پیوسته (زنجیرهای) و تمامی کارهایی که همواره حضور حداقل معینی از کارگران در روزهای کار را اقتضا مینماید، کارفرما مکلف است جدول زمانی استفاده از مرخصی کارگران را ظرف سه ماه آخر هر سال برای سال بعد تنظیم و پس از تایید شورای اسلامی کار یا انجمن صنفی یا نماینده کارگران اعلام نماید.
به زبان ساده
زمان مرخصی توافقی است — نه کارفرما بهتنهایی تعیین میکند و نه کارگر.
و اگر توافق نشد؟ نظر ادارهٔ کار محل لازمالاجراست. یعنی بنبست، راهحل قانونی دارد.
تبصره برای کارهای زنجیرهای و کارگاههایی که باید حداقلی از کارگران همیشه حاضر باشند: کارفرما موظف است جدول زمانبندی مرخصی سال بعد را در سه ماه آخر هر سال تنظیم و پس از تأیید شورای اسلامی کار یا انجمن صنفی یا نمایندهٔ کارگران اعلام کند.
نکتهٔ کاربردی
«الان نمیشود، بعداً» اگر دائمی شود، اختلاف است و مسیرش ادارهٔ کار محل است — نه صرفاً تصمیم کارفرما.
مرخصی کمتر از یک روز کار جزء مرخصی استحقاقی منظور میشود.
به زبان ساده
مرخصی ساعتی از همان سهم مرخصی استحقاقی سالانه کم میشود؛ حساب جداگانهای ندارد.
در صورت فسخ یا خاتمه قرارداد کار یا بازنشستگی و از کارافتادگی کلی کارگر و یا تعطیل کارگاه، مطالبات مربوط به مدت مرخصی استحقاقی کارگر به وی و در صورت فوت او به ورثه او پرداخت میشود.
به زبان ساده
مرخصی استفادهنشده از بین نمیرود. در هر یک از این حالتها، مانده مرخصی به پول تبدیل و پرداخت میشود:
- فسخ یا خاتمهٔ قرارداد
- بازنشستگی
- ازکارافتادگی کلی
- تعطیلی کارگاه
و در صورت فوت کارگر، این مطالبات به ورثهٔ او میرسد.
نکتهٔ کاربردی
این ماده پشتوانهٔ محاسبهٔ «بازخرید مرخصی» در تسویهحساب پایان کار است.
نحوه استفاده از مرخصی بدون حقوق کارگران و مدت آن و شرایط برگشت آنها به کار پس از استفاده از مرخصی با توافق کتبی کارگر یا نماینده قانونی او و کارفرما تعیین خواهد شد.
به زبان ساده
مرخصی بدون حقوق کاملاً توافقی است — مدت، نحوهٔ استفاده و شرایط بازگشت به کار.
اما یک شرط شکلی مهم دارد: توافق باید کتبی باشد.
هشدار
شرایط بازگشت به کار را حتماً در همان توافق کتبی بیاورید؛ ماده ۱۶ قرارداد را در این مدت معلق میداند و روشن بودن شرط بازگشت، اختلاف بعدی را کم میکند.
کلیه کارگران در موارد ذیل حق برخورداری از سه روز مرخصی با استفاده از مزد را دارند: الف – ازدواج دائم ب – فوت همسر، پدر، مادر و فرزندان
به زبان ساده
سه روز مرخصی با مزد، در دو مورد:
- ازدواج دائم؛
- فوت همسر، پدر، مادر یا فرزند.
این مرخصی جدا از مرخصی استحقاقی سالانه است و از سهم آن کم نمیشود.
نکته
فهرست بستگان در بند ب محدود است: همسر، پدر، مادر و فرزندان. سایر بستگان در متن این ماده نیامدهاند.
مدت مرخصی استعلاجی، با تایید سازمان تامین اجتماعی جزء سوابق کار و بازنشستگی کارگران محسوب خواهد شد.
به زبان ساده
مرخصی استعلاجی (بیماری) با تأیید سازمان تأمین اجتماعی، جزو سوابق کار و بازنشستگی حساب میشود.
یعنی دوران بیماری، سابقهٔ شما را متوقف نمیکند.
نکته
پرداخت غرامت دستمزد ایام بیماری بر عهدهٔ سازمان تأمین اجتماعی است و تابع قانون تأمین اجتماعی — همانطور که ماده ۲۳ قانون کار هم به آن ارجاع میدهد.