این بخش چه میگوید؟
ایمنی صنایع آهنگری: تعریف انواع پتک و پرس آهنگری، غلطک و مانیپولاتور، شناسایی خطر و آموزش، لوحه و پروندهٔ ماشین، وسایل حفاظت فردی، بازرسی و نگهداری، قفل و مهار کوبه هنگام تعویض قالب (جدول استحکام سنبه)، انبر و ابزار، حفاظها، الزامات ویژهٔ پتک بخار و هوا، پرس، غلطک و تجهیزات گرمایی، اتاق کنترل و نوار نقاله. مصوب ۱۳۹۰؛ جایگزین مواد ۸ تا ۲۸ آییننامهٔ ریختهگری، آهنگری و جوشکاری ۱۳۴۷.
هدف و دامنه شمول
هدف: هدف از بازنگری بخش آهنگری آییننامه و مقررات حفاظت فنی در ریختهگری، آهنگری و جوشکاری مصوب ۱۳۴۷/۷/۲۰، به روزرسانی و تطبیق مواد آن با شرایط روز صنایع، پیشرفت تکنولوژی و ایمنسازی محیط کارگاه و صیانت از نیروی انسانی و منابع مادی و پیشگیری از حوادث ناشی از کار در کلیه کارگاههایی است که در فرایند آنها از ماشینآلات و تجهیزات آهنگری استفاده میشود.
دامنه شمول: مقررات این آییننامه به استناد ماده ۸۵ قانون کار تدوین گردیده و برای کلیه کارگاههای مشمول قانون مذکور لازمالاجرا میباشد.
فصل اول – تعاریف
آهنگری: فرایند شکل دادن فلزات برای رسیدن به شکل مطلوب با ایجاد ضربه یا فشار بوسیله ماشینهای آهنگری مانند پتکها، پرسها، غلطکها و سایر تجهیزات فرم دهی میباشد. بعضی از فلزات در دمای پایین (COLD FORGING) قابل آهنگری بوده ولی بیشتر فلزات برای تغییر شکل نیازمند فرایند پیش گرم میباشد.
پتک آهنگری: ماشینی است که اساساً برای آهنگری با قالبهای مسطح (قالبهای باز) استفاده میشود و بصورت یک ستونه و یا دو ستونه میباشد. در ماشینهای یک ستونه محل قرارگیری قالب معمولاً روی سندان میباشد که سندان از سایر قسمتهای پتک مجزا بوده و بر روی فونداسیون جداگانه قرار میگیرد. در نوع دو ستونه سندان با ستونها بصورت دروازهای متصل میباشد. این ماشینها به انواع مختلف به شرح زیر تقسیم بندی میگردند:
پتک بخار، هوا و یا هیدرولیک: نوعی از پتک آهنگری بوده که در آن کوبه (RAM) پتک برای ضربه توسط سیلندر بخار، هوا و یا هیدرولیک به بالا برده میشود و انرژی کوبش به قطعه کار توسط سرعت و وزن کوبه و فشار ناشی از سیستم هیدرولیک، هوا و یا بخار اعمال میشود.
پتک سقوط آزاد: یکی از انواع پتکهای آهنگری میباشد که در آن انرژی آهنگری توسط جرم و سرعت سقوط آزاد کوبه و قالب بالایی اعمال میشود. پتکهای کلاچ تختهای و تسمهای سقوطی از این نوع میباشد.
پرس آهنگری: ماشینی است که در آن شکل دهی فلز بین قالبها توسط فشار هیدرولیکی یا مکانیکی اعمال شده و معمولاً عمل آهنگری تنها با یک کورس پرس برای هر قالب انجام میپذیرد. پرسهای پیچی نیزدر این دسته بندی قرار میگیرند.
پرس دوربری (TRIMMING): ماشینی است که توسط آن پلیسه یا قسمتهای اضافی قطعه آهنگری به طریق سرد یا گرم از آن جدا میشود که معمولا پرسهای ضربهای و هیدرولیک در این رده قابل استفاده میباشند.
پرس آهنگری افقی: ماشینی است که در آن انرژی لازم برای شکل دهی فلز به صورت افقی به قطعه کار اعمال میشود.
ماشین آهنگری با انرژی بالا: نوعی ازماشینهای پرس آهنگری افقی است که دارای سرعت بالای کوبه (RAM) پرس و در نتیجه آن، سرعت بالای سنبه است که این سرعت بالا از آزاد شدن ناگهانی گاز فشرده ایجاد میشود و معمولا برای چاق کردن یا افزایش حجم کله کار استفاده میگردد.
پتک ضربه زن افقی: نوعی ماشین پتک است که با استفاده از انرژی هوا کار میکند. سنبه و ماتریس در این پتک روبروی هم هستند و هردو بطور همزمان به سمت هم حرکت میکنند و به قطعه کار که توسط ابزاردستی یامانی پولاتور قابل برنامه ریزی جابجا میشود, بصورت پی در پی ضربه میزنند.
مانی پولاتور (MANIPULATOR): ماشینی است که مواد خام را برای تغذیه فرایند آهنگری دریافت, حمل و جابه جا مینماید و به انواع ریل دار و متحرک تقسیم میشود. در نوع ریل دار ماشین روی ریل هدایت شده و بوسیله سیستم کنترل پرس آهنگری یا دستی کنترل میشود. در نوع متحرک ماشین دارای راننده بوده و میتواند بصورت آزادانه حرکت کند.
غلطک آهنگری: ماشینی است که در آن قطعه کار توسط غلطک هایی که روی آنها قالب هایی به شکل منحنی نصب شده، شکل داده میشود و معمولا برای پیش فرم قطعات آهنگری کاربرد دارد و توسط آن قطر بعضی از قسمت های قطعه، بزرگ یا کوچک میشود (مانند پیش فرم قطعه شاتون).
غلطک تولید حلقه: ماشینی است که برای تولید حلقه های بدون درز از صفحات سوراخدار دیسک ها در فرایند آهنگری استفاده میشود (مانند چرخهای واگن).
ماشین کله زنی: ماشینی است از نوع پرس آهنگری افقی که برای ساخت گل پیچ استفاده میشود و قطعه کار تولید شده در آن معمولاً دارای ضخامت سه چهارم اینچ و یا کمتر میباشد.
ماشین پرچ زنی: ماشینی است مشابه ماشینهای پرس آهنگری افقی و کله زنی که برای ساخت پرچ استفاده شده وقطر قطعه کار تولید شده در آن معمولاً یک اینچ یا کمتر میباشد.
پدال کنترل حرکت پرس: یک کنترل کننده است که با فشاردادن آن میتوان حرکت کوبه پرس را کنترل نمود.
توجه: تصاویر بعضی از ماشین آلات آهنگری در ضمیمه پیوست میباشد.
فصل دوم – مقررات عمومی
کارفرما مکلف است نسبت به شناسایی خطرات و ارزیابی شرایط محیط کار کارگاههای آهنگری اقدام نموده و اقدامات کنترلی مناسب را به منظور حذف مخاطرات احتمالی به عمل آورد.
کارگران کارگاههای آهنگری باید متناسب بانوع کارو خطرات مطابق آیین نامه آموزش ایمنی کارفرمایان, کارگران و کارآموزان مصوب شورای عالی حفاظت فنی حفاظت فنی آموزش های ایمنی لازم را دیده و مدارک مربوطه در پرونده آنان ثبت و ضبط گردیده باشد.
ماشینها و تجهیزات مورد استفاده در صنایع آهنگری باید دارای لوحه شناسایی حاوی اطلاعات و مشخصات زیر بوده و در محل قابل رویتی بر روی آنها نصب شود:
الف – اسم و آدرس سازنده
ب – شماره سری یا نوع دستگاه
ج – مشخصات فنی ضروری مانند توان, طول کورس, تعداد ضربه در دقیقه, تناژ, وزن
ه – شماره سریال
و – سال ساخت
انجام کلیه امور نصب, راه اندازی, بهره برداری و سرویس, تعمیر و نگهداری ماشین آلات و تجهیزات آهنگری باید توسط افراد ماهر و بارعایت دستورالعمل های شرکت سازنده و الزامات قانونی انجام پذیرد.
ماشین ها و تجهیزات آهنگری باید دارای پرونده مجزا بوده و دستورالعمل ها, نتایج سرویس, تعمیر, نگهداری و بازرسی های فنی و ایمنی در آن ثبت گردد.
کارگران شاغل در صنایع آهنگری باید متناسب با نوع کار و خطرات موجود به وسایل حفاظت فردی مناسب از قبیل عینک های ایمنی و حفاظتی, گوشی ایمنی, کلاه و کفش ایمنی, دستکش, پیش بند و لباس مقاوم به حرارت و مانند آن مطابق با آیین نامه وسایل حفاظت فردی مصوب شورایعالی حفاظت فنی مجهز گردند.
مسئولیت بازرسی, تعمیر و نگهداری از ماشین آلات در کارگاه آهنگری بر عهده کارفرما بوده که شامل موارد ذیل می باشد:
الف) بازدید و آزمایشات دوره ای و منظم به منظور اطمینان یافتن از ایمنی ماشین آلات. که باید تاییدیه کتبی و مجوز استفاده از ماشین آلات صادر و ثبت گردد.
ب) تهیه برنامه زمانبندی اجرا و ثبت بازرسی ها از حفاظ ها و ابزارهای حفاظتی که باید بصورت مکرر و منظم انجام شود و شامل تاریخ و اسامی اشخاص بازرسی کننده و شماره سریال و دیگر مشخصه موارد مورد بازرسی قرار گرفته, باشد.
ج) آموزش به افراد جهت انجام بازرسی ها و تعمیرو نگهداری صحیح ماشین آلات و تجهیزات آهنگری.
طراحی, جانمایی, اجرای فونداسیون و نصب ماشین ها و تجهیزات آهنگری باید مطابق استانداردهای فنی و مهندسی انجام گیرد.
فنر های ضربه گیر که در پرس و پتک های آهنگری بکار می روند باید بوسیله حفاظهای مناسب محصور شده باشند.
قطعات ماشین آلات آهنگری که در ارتفاع (بالای سر اپراتور) نصب می شوند باید بصورتی محافظت شوند که در اثر خطا یا اشکال در عملکرد, امکان سقوط آنها و ایجاد حادثه وجود نداشته باشد.
ماشین ها و تجهیزات آهنگری باید دارای سیستم های قطع کننده نیرو وقفل کننده یا از کاراندازی سیستم کنترل سیکل در شرایط عادی یا اضطراری باشند. ضمنا کنترل دستی این تجهیزات باید به سهولت در دسترس اپراتور باشد.
پرسها و پتک های آهنگری باید مجهز به وسایل تک ضربه ای باشند تا پس از وارد آوردن هر ضربه عمل پدال یا اهرم فرمان را قطع کند و مانع کار پرس برای بار دوم شود.
به زبان ساده
پرس و پتک آهنگری باید تکضربهای باشد: پس از هر ضربه فرمان پدال یا اهرم قطع شود و بدون فرمان دوباره ضربهٔ دوم نزند.
کوبه پتک ها و پرس های آهنگری باید در مواقع تعویض قالب و یا تعمیرات ,کاملا مهار و قفل شوند. بلوک ها و یا گوه های مورد استفاده برای این منظور باید دارای استحکام و سازه مناسب و مساوی یا بیشتر از مقادیر داده شده در جدول شماره ۱ باشند.
جدول شماره ۱ – استحکام و ابعاد سنبه های مورد استفاده در پتک ها و پرس ها
| سایز (اینچ) | سطح مقطع سنبه (اینچ مربع) | حداقل استحکام شکست (psi) جهت دانه ها | حداکثر بار استاتیک در طول سنبه (پوند) | ضریب ایمنی | حداکثر وزن پتک آهنگری (پوند) | حداکثر تغییر مکان کوبه (اینچ) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 4×4 | 16 | 5000 | 80000 | 10 | 8000 | 44 |
| 6×6 | 36 | 5000 | 180000 | 10 | 18000 | 66 |
| 8×8 | 64 | 5000 | 320000 | 10 | 32000 | 88 |
| 10×10 | 100 | 5000 | 500000 | 10 | 50000 | 100 |
| 12×12 | 144 | 5000 | 720000 | 10 | 72000 | 132 |
به زبان ساده
هنگام تعویض قالب یا تعمیر، کوبه را باید کاملاً مهار و قفل کرد و بلوک یا گوهٔ نگهدارنده دستکم به استحکام جدول شمارهٔ ۱ باشد.
انبرهای مورد استفاده در آهنگری باید دارای شرایط زیر باشند:
الف – دارای طول مناسب بوده تا از بروز خطرات احتمالی ناشی از ورود اعضا بدن به منطقه خطر و آسیب به بدن کارگر درمواقع لگد زدن جلوگیری نماید.
ب – دسته های آن فاقد لبه های تیز باشند.
ج – طراحی آن متناسب با ابعاد قطعه مورد جابجایی باشد.
برای خارج نمودن ضایعات حاصله مانند پلیسه های فلزی و یا پوسته های اکسیدی و یا انجام عمل روغن کاری باید از ابزارهای مناسب استفاده نمود. این ابزارها باید دارای طول کافی باشند تا کارگر بتواند به تمامی طول قالب دسترسی پیدا کند بدون اینکه دستها و یا بازوهای وی بین قالب ها قرار گیرد.
تجهیزات و ابزار های مربوط به نصب ایمن قالبها (روبند ها, کفشک ها و نگاهدارنده ها) باید دارای استحکام, اندازه و ابعاد مناسب باشند.
برای جلوگیری از پرتاب قطعات و ضایعات حاصله مانند پلیسه های فلزی و یا پوسته های اکسیدی و یا عدم ورود سایر کارگران به منطقه خطر باید در قسمت پشت و طرفین ماشین های پتک و پرس های آهنگری حفاظ مناسب نصب گردد. به این منظور حفاظها باید در یک طرف دارای پاشنه هایی باشند که بتوانند روی آنها بچرخند یا اینکه به ستونهای قابل حملی که روی زمین گذارده شده تکیه داشته و یا از سقف آویزان شده باشند.
در فرایند های مرتبط با صنایع آهنگری که دود , گاز یا بخارات تولید می شود استفاده از سیستم تهویه مناسب به منظور حذف عوامل زیان آور مذکور الزامی است.
فصل سوم – مقررات اختصاصی
ماشین پتک آهنگری
روبند ها و گوه های تنظیم قالب ها در ماشین های پتک باید فاقد زائده بوده و از مواد مناسب و مستحکمی ساخته شده باشند تا به سادگی دچار شکستگی نگردند.
ماشین پتک بخار و یا هوای فشرده باید دارای پوشش ایمنی در قسمت فوقانی سیلندر باشد تا درمواقعی که محور پتک شکسته شده و یا جاخارج می شود به عنوان ضربه گیر, عمل نماید.
ماشین های پتک بخار و یا هوای فشرده باید مجهز به یک شیر اضطراری با عملکرد سریع باشد. محل نصب شیر باید در خط ورودی سیستم بوده و به راحتی قابل دسترسی باشد, این شیر باید در مواقعی که پتک تحت تعمیر و یا تنظیم بوده و یا قالب ها در حال تعویض می باشند , بسته و قفل شده باشد.
به زبان ساده
شیر اضطراری پتک بخار و هوا باید هنگام تعمیر، تنظیم و تعویض قالب بسته و قفل باشد.
لوله های بخار رسان ماشین پتک درصورت لزوم باید از مجرایی که در کف کارگاه تعبیه شده عبور داده شود در غیر اینصورت برای جلوگیری از تماس اشخاص با این لوله ها باید آنها را عایق کاری نمود.
سیلندرهای ماشین پتک بخار باید دارای سیستم تخلیه آب بوده و کلیه وسایل تخلیه خودکار و غیرخودکار سیلندرهای ماشین پتک بخار به فاضلاب مرتبط باشد.
در پتک های کلاچ تخته ای سقوطی (BOARD DROP HAMMER) جهت جلوگیری از سقوط تخته های شکسته یا جداشده باید حفاظ مناسب محصور کننده پیش بینی شود که بصورت محکم به پتک متصل شده باشد.
در پتک های کلاچ تخته ای سقوطی, مجموعه ها و اتصالات که امکان شل شدن و سقوط دارند باید بصورت محکم در جای خود نصب شده باشند و در جریان فرایند آهنگری بصورت مستمر کنترل شوند.
لوله های سیستم بخار و یا هوای فشرده در ماشین پتک باید مطابق استانداردهای معتبر بین المللی مربوطه ساخته و نصب شده باشد.
در پتک های آهنگری که گرفتن قطعه کار فقط با یک دست انجام می گیرد باید برای بکارگیری دست آزاد کارگراز پیستوله های گرافیت پاش یا باد استفاده نمود.
تمامی کنترل های پایی در پتک های آهنگری مثل پدال ها , شیرها و سوئیچ ها باید دارای حفاظ مناسب و موثر بوده تا در مقابل فرامین ناخواسته یا سقوط احتمالی قطعات بر روی آنها مصون باشند.
ماشین پرس آهنگری
محل قرارگیری شیرها و سوئیچ های دستی در ماشین پرس آهنگری, پرس آهنگری افقی و ماشین کله زنی و پرچ زنی و دوربری باید مشخص شده و به سادگی قابل دسترسی باشند.
در پرس مکانیکی و دوربری آهنگری در زمانی که قالب ها تعویض و یا تعمیر می گردند رعایت موارد زیر الزامی است:
الف) نیروی راه انداز پرس باید قفل شده باشد.
ب) چرخ طیار پرس به حالت ثابت درآمده باشد.
ج) کوبه پرس باید ثابت شده باشد. برای این منظور از قطعاتی باید استفاده شود که دارای استحکامی برابر یا بیشتر از موارد مندرج در جدول شماره ۱ باشند.
در پرس هیدرولیک آهنگری در زمانی که قالب ها تعویض و یا تعمیر می گردند رعایت موارد زیر الزامی است:
الف) پمپ های هیدرولیک و اجزای اعمال نیرو باید قفل شده باشند.
ب) کوبه پرس باید ثابت شده باشد. برای این منظور از قطعاتی باید استفاده شود که دارای استحکامی برابر یا بیشتر از موارد مندرج در جدول شماره ۱ باشند.
غلطک آهنگری
غلطک آهنگری باید در وضعیت باز (دهانه دو غلطک از هم فاصله داشته باشند) روشن گردیده و به تدریج به همدیگر نزدیک شده تا قطعه کار را به ابعاد مورد نیاز برسانند.
تجهیزات گرمایی
جهت جلوگیری از بالا رفتن بیش از حد دما در کلیه تجهیزات گرمایی آهنگری باید از سیستم کنترل حفاظتی (شامل ترموکوپل ها و ترمومترها) استفاده گردد.
برای جلوگیری از تجمع خطرناک مخلوط گازهای محترق نشده و هوا در کوره ها که با سوخت مایع و یا گاز باید اقدامات حفاظتی مناسب انجام پذیرد.
نحوه کار و تعمیر و نگهداری تمامی تجهیزات گرمایی الکتریکی و عملیات حرارتی باید بر اساس دستورالعمل سازنده انجام پذیرد.
فصل چهارم – سایر مقررات
مکان های خطرناک در مسیر حرکت مانی پولاتور های ریل دار باید توسط سیستم حفاظتی مناسب مانند پرتو های نوری ,و یا دیگرتجهیزات مشابه تحت کنترل و حفاظت قرار گیرد.
اطاق های کنترل پیش بینی شده در نزدیکی ماشین ها و تجهیزات صنایع آهنگری باید دارای شرایط زیر باشند:
الف – دارای دید کافی نسبت به محیط باشد.
ب – دارای تهویه مطبوع باشد.
ج – دارای عایق حرارتی باشد
د – از لحاظ صدا حفاظت شده باشد.
ه – در صورت لزوم دارای پنجره های بازتاب حرارتی باشد.
و – در صورت لزوم با شیشه های رنگی مخصوص برای حفاظت اپراتور ها در مقابل تشعشع نور حفاظت شده باشد.
ز – در صورت لزوم در مقابل ضربات خارجی مانند پرتاب ناشی از شکسته شدن مواد و پوسته های اکسیدی محافظت شده باشد.
در صورتیکه که فشار دیگ بخار اصلی کارگاه بیشتراز فشار مجاز ماشین پتک باشد باید یک دستگاه تقلیل فشار با یک سوپاپ تنظیم کننده خودکار که عمل آن به وسیله سوپاپ اطمینان تکمیل می شود روی ماشین نصب گردد.
جایگاهها و سکوهای کارو همچنین وسایل دسترسی به آنها که برای تعمیر و نگهداری و بازدید ماشینها و تجهیزات آهنگری استفاده می شود باید مطابق آیین نامه ایمنی کار در ارتفاع مصوب شورایعالی حفاظت فنی , ایمن سازی گردد.
در ماشینهای افقی آهنگری و پرس های ضربه ای که در تولید پیچ و مهره و سایر قطعات نیز کاربرد دارند باید از یک قطعه بعنوان فیوز از جنس چدن خاکستری استفاده گردد. این قطعه بین بدنه دستگاه و ماتریس دستگاه قرار می شود تا در زمان اعمال فشار بیش از حد در اثر گیرکردن قطعه کار, این فیوز مستهلک گردیده و مانع بروز حوادث احتمالی شود.
به منظور جلوگیری از بروز عوارض جسمانی و حوادث احتمالی کارگرانی که در کارگاههای آهنگری اقدام به جابه جایی و حمل و نقل بار می نمایند رعایت مفاد آیین نامه های حفاظتی حمل دستی بار و وسایل حمل و نقل و جا به جاکردن مواد و اشیا در کارگاه ها , مصوبات شورایعالی حفاظت فنی , الزامی است.
حفاظ ماشینها و تجهیزات آهنگری همواره باید در جای خود قرار گرفته باشد و پس از تعمیر و نگهداری و بازدید نیز تا بستن حفاظ ها امکان راه اندازی دستگاهها میسر نباشد. ضمنا نصب علایم و تابلوهای هشداردهنده در این زمینه الزامی است.
نوار نقاله هایی (CONVEYOR) که برای حمل و نقل قطعات داغ در صنایع آهنگری بکار می رود باید دارای شرایط ایمنی زیر باشد:
الف – دارای لبه محافظ بوده تا از سقوط قطعات داغ به هنگام حرکت جلوگیری کند.
ب – دارای تجهیزات قطع اضطراری بوده که تحت هر شرایطی بتوان حرکت دستگاه را متوقف نمود.
ج – کلید های راه انداز و توقف نوار نقاله باید مجهز به حفاظ مناسب بوده تا در صورت برخورد یا تماس اتفاقی اشخاص , ماشین ها یا اجسام سنگین مانع راه اندازی آنها گردد.
د – ابتدا و انتهای آن و همچنین وسایل انتقال نیروی دستگاه دارای حفاظ مناسب باشد.
ه – برای پایداری آن ها , تمامی پایه های آن بطور مناسب در سطح زمین مستقر گردیده و فاقد لنگی باشد.
در صنایع آهنگری که از انواع ماشین های پرس قدرتی سرد استفاده می شود رعایت مفاد آیین نامه و مقررات حفاظتی پرس ها ( پرسکاری سرد فلزات ) مصوب شورایعالی حفاظت فنی الزامی است.
به استناد ماده ۸۸ قانون کار جمهوری اسلامی ایران اشخاص حقیقی و حقوقی که به ساخت یا ورود یا عرضه ماشین ها و تجهیزات آهنگری می پردازند مکلف به رعایت موارد ایمنی و حفاظتی مناسب می باشند.
مسئولیت رعایت مقررات این آیین نامه به عهده کارفرما بوده و در صورت وقوع هر گونه حادثه به دلیل عدم توجه کارفرما به الزامات قانونی , وی مکلف به جبران خسارات وارده می باشد
این آیین نامه مشتمل بر چهار فصل و ۴۶ ماده به استناد مواد ۸۵ و ۹۱ قانون کار جمهوری اسلامی ایران در جلسه مورخ ۹۰/۸/۲۳ شورای عالی حفاظت فنی تهیه و در تاریخ ۹۰/۱۲/۲۸ به تصویب وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی رسیده است. آیین نامه مذکور جایگزین مواد ۸ الی ۲۸ آیین نامه و مقررات حفاظت در ریخته گری, آهنگری و جوشکاری که در تاریخ ۱۳۴۷/۸/۲۰ توسط شورایعالی حفاظت فنی تهیه گردیده, می باشد.
پیوست: تصاویر نمونه (پرس مکانیکی و هیدرولیکی آهنگری، غلطک آهنگری، مانیپولاتور ریلدار و چرخدار) در متن رسمی آییننامه آمده است و در این نسخه نیامده است.